Sieraden schoonmaken: per metaal en per steen, en wat niet mag

Eerst de stempel: goud, verguld of zilver?

Hoe je een sieraad schoonmaakt, hangt minder af van de kleur dan van wat eronder zit. Een gouden en een verguld ringetje zien er in de winkel hetzelfde uit, maar het ene kun je poetsen en het andere niet. De stempel aan de binnenkant van een ring of bij het slotje van een ketting vertelt het je. Volgens de Waarborgwet mag een sieraad in Nederland alleen 'goud' heten vanaf 585 duizendsten (14 karaat), en 'zilver' vanaf 800 duizendsten. Een sieraad met alleen een laagje edelmetaal dat dunner is dan 50 micrometer mag niet 'gouden' of 'zilveren' heten, schrijft de toezichthouder in zijn leidraad voor verkopers: dat is verguld, doublé of gold plated.

Per materiaal en per steen: zo maak je het schoon, en wat niet

De tabel vat samen wat GIA (het Gemological Institute of America), het Canadian Conservation Institute (CCI) en de SKKN per materiaal adviseren. 'Sopje' betekent steeds: lauw water met een druppel afwasmiddel. Zit er een steen in een sieraad, dan geldt de strengste regel van de twee.

Gouden sieraden schoonmaken

Massief goud loopt niet aan. Wat een gouden ring dof maakt, is een laagje huidvet, zeep, handcrème en stof, vooral achter de steen en onder de zetting: volgens GIA verzamelt zich aan de achterkant van een diamant het meeste vet en vuil. Daarom is een sopje genoeg. Goud- en edelsmid Elsbeth Baarslag zegt in Radar (AVROTROS) hetzelfde: laten weken in warm water met wat afwasmiddel, en dan met een oude, zachte tandenborstel onder en tussen de schakels en rond de stenen borstelen.

Over ammonia lopen de adviezen uiteen. Baarslag doet een scheutje ammonia in het sopje, en GIA laat diamanten een nacht weken in een ammoniahoudende glasreiniger. Voor zilver raden het CCI en de SKKN ammonia juist af: het lost koper op, en sterling zilver bevat koper. Gebruik het dus hooguit bij goud of platina met diamant, robijn of saffier, in een geventileerde ruimte, en meng het nooit met bleekmiddel.

• Geen chloor. Bleekmiddel kan volgens GIA het metaal van een zetting aantasten en de griffen losmaken. Doe ringen af als je met chloor schoonmaakt.
• Geen schuurmiddel of tandpasta. GIA zet ze in hetzelfde rijtje als chloor. Wat tandpasta wegschuurt, is metaal.
• Niet te vaak poetsen. Bij elke poetsbeurt verdwijnt een dun laagje metaal, zegt Baarslag. Laat de zetting liever elke twee jaar bij de juwelier nakijken, die het sieraad dan meteen kan oppoetsen.
• Witgoud heeft vaak een wit deklaagje. Poets of schuur het niet; wordt de ring geliger, vraag de juwelier wat hij kan doen.

Zilveren sieraden schoonmaken: vuil en aanslag zijn twee dingen

Op zilver zitten twee soorten vuil. Het eerste is hetzelfde als op goud: huidvet, crème en zeep. Dat gaat eraf in een sopje. Het tweede is de gele tot zwarte aanslag: een laagje zilversulfide dat ontstaat als zilver reageert met zwavelverbindingen uit de lucht, schrijft het CCI. De SKKN noemt als bronnen industrie, verkeer, roken, stoken, leer, wol en mensen zelf, en vochtige lucht versnelt het. Die aanslag is met het zilver vergroeid: afwasmiddel of een ultrasoon bad halen hem niet weg.

Om de aanslag eraf te krijgen, zijn er vier manieren. Ze verschillen vooral in wat ze van je sieraad overlaten:

De SKKN, die vrijwilligers leert kerkzilver te onderhouden, zet als regel bovenaan: poets zo min mogelijk, want bij elke poetsbeurt verdwijnt een beetje materiaal. Regelmatig opwrijven met een zilverpoetsdoek is minder schadelijk dan poetsen. Wie lang wacht, krijgt een dichtere aanslag, en die vraagt meer kracht.

Let op bij zilveren sieraden die met opzet zwart zijn gemaakt in de diepte, om een motief of tekst te laten uitkomen ('geoxideerd zilver'). Dat zwart is dezelfde stof als aanslag, en elke methode hierboven haalt het weg. De SKKN noemt dompelbaden ongeschikt voor voorwerpen met een artistiek patina. Wrijf zo'n sieraad alleen op de verhoogde delen op met een poetsdoek.

Zwart zilver: aluminiumfolie en soda, en wanneer niet

De methode werkt als een kleine batterij. Aluminium is onedeler dan zilver: in een geleidende oplossing corrodeert het aluminium, en het waterstof dat daarbij vrijkomt, zet het zilversulfide volgens het CCI weer om in zilver. Daarom moeten zilver en aluminium elkaar raken. Het verschil met poetsen: bij poetsen gaat de aanslag eraf samen met een beetje zilver, hier wordt de aanslag weer zilver.

1. Leg een flink vel aluminiumfolie op de bodem van een glazen of kunststof bak.
2. Los twee eetlepels soda (huishoudsoda, natriumcarbonaat) op per liter zeer heet water en giet het in de bak. Dat is de dosering van de SKKN.
3. Leg de sieraden erin, zo dat ze de folie raken. Een ketting kun je ook losjes in folie wikkelen.
4. Wacht een paar minuten. Hoe heter het water en hoe lichter de aanslag, hoe sneller het gaat. Haal de sieraden eruit met een plastic lepel: het water is heet.
5. Spoel ze goed na met schoon water, droog ze en wrijf ze op met een zilverpoetsdoek. Het bad laat volgens het CCI een dof, mat laagje achter, dat je zo weghaalt.
6. Werkt het bad niet meer, vervang dan de folie. Uitgewerkt aluminium kan volgens het CCI putjes in het zilver veroorzaken.

Soda, baking soda of zout? De SKKN en het CCI gebruiken huishoudsoda. Veel recepten noemen baking soda (zuiveringszout) of keukenzout; de ZDF, de Duitse publieke omroep, noemt twee tot drie theelepels zout per liter. Ze maken het water allemaal geleidend, en dat is wat het bad nodig heeft. Het aluminium doet het werk.

• Niet bij holle sieraden, zoals holle hangers, schakels of oorringen: het water blijft erin staan. Het CCI en de SKKN sluiten onderdompelen dan uit.
• Niet bij stenen, parels, schelp, hout of lijm. De ZDF raadt het bad af bij parels en edelstenen, en het CCI zegt niet-metalen onderdelen droog te houden.
• Niet bij geoxideerd zilver: het bad haalt ook het bewuste zwart weg.
• Niet bij verzilverd of verguld werk. Volgens het CCI kan verzilverd werk met elke methode flinke schade oplopen, en goud loopt niet aan: er valt niets terug te zetten.

Verguld, vermeil, PVD en roestvrij staal

Bij een verguld sieraad zit het goud alleen aan de buitenkant, en dat laagje is dun: onder de 50 micrometer mag het volgens de leidraad van de toezichthouder geen goud heten. Vermeil is verguld zilver; PVD en IP zijn opgedampte laagjes, vaak op staal. Alles wat schuurt, haalt zo'n laagje weg: poetsmiddel, tandpasta, een papje van zuiveringszout. De SKKN schrijft over verguld kerkzilver dat verguldsel bij voorkeur niet wordt gepoetst, omdat het dunne laagje goud gemakkelijk beschadigt. Het CCI noemt poetsmiddel schadelijk voor verguldsel.

• Haal het kort door lauw sop of veeg het af met een vochtige, zachte doek, en dep het meteen droog.
• Geen ultrasoon bad: fabrikanten zetten voorwerpen met een galvanische laag op hun lijst van wat er niet in mag.
• Geen zilverdip en geen aluminiumbad: goud loopt niet aan, dus er valt niets op te lossen.
• Doe het af voor je crème, deodorant of parfum opdoet, zoals de ZDF voor zilver aanraadt. Voor een dun laagje geldt dat nog meer.

Roestvrij staal (RVS, 316L, chirurgisch staal) is het makkelijkst. Er zit geen zilver in, dus het wordt niet zwart, en het aluminiumbad doet er niets. Een sopje en goed drogen is genoeg. Goudkleurig staal is meestal staal met een PVD- of IP-laag; dat laagje behandel je als verguld.

Ringen en kettingen met stenen en parels

Bij een ring met steen is de steen meestal het zwakke punt, niet het metaal. Vier dingen bepalen of hij tegen water, warmte en trilling kan: hoe hard hij is, of hij poreus is, of hij behandeld is, en hoe vast hij zit.

• Diamant verdraagt een sopje, ammonia en meestal een ultrasoon bad. De uitzondering die GIA noemt: een diamant waarvan de barsten zijn gevuld met een glasachtige stof. Borstel vooral de achterkant.
• Robijn en saffier zijn hard (9 op de schaal van Mohs) en verdragen warm sop altijd. Stenen met gevulde barsten of holtes en geverfde stenen maak je volgens GIA alleen schoon met een vochtige doek; robijn die met loodglas is gevuld, verandert zelfs door citroensap. Over verhitte stenen is GIA niet eenduidig: de robijn- en saffierpagina's noemen een ultrasoon bad meestal veilig, het artikel over ultrasoon reinigers vraagt om voorzichtigheid en sluit sterrobijn en stersaffier uit. Of een steen verhit is, zie je niet.
• Smaragd (7,5 tot 8) is minder taai, en volgens GIA is 90% of meer van alle smaragden gevuld met olie, hars of kunststof. Warmte kan barsten groter maken, stoom haalt de olie eruit, en de trilling van een ultrasoon bad verzwakt de steen. Alleen warm sop en zacht borstelen.
• Opaal (5 tot 6,5) kan barsten door hitte, snelle temperatuurwisselingen en zelfs de warmte van fel licht. GIA noemt warm zeepwater de enige veilige manier. Laat hem niet weken: Baarslag noemt opaal en parels poreus.
• Turkoois (5 tot 6) verkleurt door chemicaliën, cosmetica en zelfs huidvet en zweet, schrijft GIA. Warm sop, geen stoom, geen ultrasoon bad, en doe hem om als parfum en crème zijn opgedroogd.
• Parels veeg je na het dragen af met een heel zachte, schone doek; af en toe mag lauw zeepwater. Zuren, haarlak, parfum, cosmetica en zweet tasten ze aan. Draag een parelsnoer pas weer als de draad helemaal droog is (GIA).
• Barnsteen, koraal, git en schelp zijn organisch en poreus; GIA houdt ze uit het ultrasone bad. Een vochtige doek is genoeg.

Ring schoonmaken. Zit een steen los, dan kan elke borstelbeurt, trilling of onderdompeling hem eruit laten vallen. GIA raadt aan voor en na het schoonmaken te kijken of de stenen vastzitten; Baarslag adviseert de zetting elke twee jaar te laten nakijken.

Ketting schoonmaken. Laat een schakelketting een paar minuten weken in het sopje en borstel hem in de lengte, schakel voor schakel. Spoel hem in een kom, niet boven de open afvoer: GIA raadt aan de afvoer af te dekken als je toch bij de gootsteen werkt. Leg hem daarna gestrekt op een doek, zodat er geen water tussen de schakels blijft staan.

Met de hand, ultrasoon of bij de juwelier?

Een tandenborstel komt niet overal. In een pavézetting of tussen de schakels van een gourmetketting blijft vuil zitten. Een ultrasoon reiniger laat het water zo snel trillen dat er minuscule belletjes ontstaan en imploderen, en die halen vuil uit kieren waar geen borstel komt. Dat is nuttig voor massief goud, platina, zilver en staal met diamant. Niet voor alles wat in de tabel hierboven 'geen ultrasoon' heeft, niet voor verguld, en niet tegen zwart zilver: het zilversulfide blijft zitten. Begin met een korte stand en kijk daarna of alle stenen nog vastzitten.

Een juwelier of goudsmid doet het ook. Volgens Baarslag worden sieraden het mooist in het ultrasone bad van de juwelier, die ze dan meteen kan oppoetsen en de zetting kan nakijken.

Sieraden bewaren, zodat je minder hoeft te poetsen

• Zilver luchtdicht. De SKKN verpakt kerkzilver luchtdicht in een plastic diepvrieszak of huishoudfolie: dan loopt het niet aan. Het CCI gebruikt polyethyleen zakjes en noemt een anti-aanslagdoek met zilverdeeltjes het effectiefst. Een zakje silicagel erbij houdt het droog.
• Niet in de badkamer. Vochtige lucht versnelt het aanlopen, schrijft de SKKN.
• Geen leer, wol of MDF direct tegen zilver. Leer en wol geven zwavel af; MDF en spaanplaat geven zuren af (SKKN).
• Apart van elkaar. Diamant krast alles; robijn en saffier (9) krassen smaragd, opaal, turkoois en parels. Een doos met vakjes of losse zakjes voorkomt dat, en kettingen raken zo niet in de knoop.
• Opaal niet op de vensterbank: de warmte van fel licht kan er barstjes in maken (GIA).
• Laatste aan, eerste uit. Doe sieraden om als parfum, haarlak en crème zijn opgedroogd, en doe ze af bij sporten, tuinieren en zwaar huishoudelijk werk. Baarslag doet ze ook 's nachts af: dat scheelt slijtage, vooral aan schakels.

Wat je vaak leest, en wat er niet klopt

• Tandpasta voor zilver. Het werkt omdat tandpasta schuurt: je poetst de aanslag weg, met een laagje zilver erbij. Op verguld of vermeil schuur je het goud eraf. GIA wil tandpasta niet op sieraden met diamant.
• Een ultrasoon bad tegen zwart zilver. Het trilt vuil los, maar zilversulfide is geen vuil: het blijft zitten.
• Het aluminiumbad voor alles wat zilverkleurig is. Het werkt alleen op zilversulfide. Op roestvrij staal, witgoud en platina valt er niets terug te zetten.
• Azijn of citroensap. Goud heeft het niet nodig, voor parels is elk zuur schadelijk (GIA), en bij robijn met loodglas verandert citroensap het glas.
• Zilver dat 'nooit meer zwart wordt'. Na een dompelbad loopt zilver juist eerder aan (SKKN, CCI). Luchtdicht bewaren doet meer dan een extra poetsbeurt.

Sieraden schoonmaken in een sopje, stap voor stap

1. 1

   Stenen controleren

   Kijk of de stenen vastzitten: druk er zacht met een vingernagel tegen en luister of er iets rammelt. Zit er een steen los, maak het sieraad dan niet schoon maar breng het naar de juwelier.

2. 2

   Sopje maken

   Vul een kom met lauw water en een druppel afwasmiddel. Lauw is genoeg om huidvet op te lossen, en warmte is slecht voor opaal, smaragd en turkoois.

3. 3

   Laten weken

   Leg goud, zilver, platina, staal en sieraden met diamant, robijn of saffier er een paar minuten in. Parels, opaal, smaragd, turkoois en barnsteen niet: die veeg je af met een vochtige, zachte doek.

4. 4

   Borstelen

   Borstel met een zachte tandenborstel, ook onder en achter de steen en tussen de schakels. Gebruik geen tandpasta: die schuurt.

5. 5

   Naspoelen

   Spoel het sieraad in een tweede kom met schoon water, niet boven de open afvoer. Werk je toch bij de gootsteen, dek de afvoer dan af.

6. 6

   Drogen

   Dep het droog met een zachte, pluisvrije doek en leg een ketting gestrekt neer om na te drogen. Een parelsnoer draag je pas weer als de draad helemaal droog is.

7. 7

   Zilver nog geel of zwart?

   Dan is het aanslag, geen vuil. Wrijf het op met een zilverpoetsdoek, of gebruik het bad met aluminiumfolie en soda als het zilver geen holle delen, stenen of bewust zwarte delen heeft.

Vuil in de zetting: een klein ultrasoon bad

Voor een ring van goud of platina met diamant, of een schakelketting waar het vuil tussen de schakels zit, komt een ultrasoon bad op plekken waar een tandenborstel niet komt. Het haalt huidvet en vuil weg, niet het zwart van zilver, en parels, opaal, smaragd, turkoois, barnsteen en verguld gaan er niet in. Voor sieraden heb je een klein bad zonder verwarming nodig. Prijzen, klantcijfers en de datum van controle komen uit onze vergelijking.

Beste allround

Hogance SJ-H2 (900 ml)

4,2 · 880 beoordelingen

Het meeste ultrasone vermogen per liter van de apparaten die het apart opgeven, en een timer die bij 90 seconden begint: kort draaien, de stenen controleren en zo nodig herhalen.

Inhoud: 900 ml bak, max. 800 ml water (fiche)Ultrasoon vermogen: 50 W (fiche)

€ 43,99Bekijk prijsAmazon.nl

Goedkoopst

VEVOR TH-08Amini (800 ml)

4,2 · 699 beoordelingen

Voor ringen, oorbellen en kettingen maakt de binnenmaat, die bij een bril telt, niet uit: het goedkoopste bad met een opgegeven ultrasoon vermogen, met een timer die je zelf instelt.

Inhoud: 800 ml (fiche)Ultrasoon vermogen: 35 W (fiche)

€ 24,90Bekijk prijsAmazon.nl

Veelgestelde vragen

Bronnen

• GIA: Ultrasonic Cleaners for Gems: What You Need to Know
• GIA: How to Clean Your Diamond Jewelry
• GIA: Emerald Care and Cleaning Guide
• GIA: Ruby Care and Cleaning Guide
• GIA: Sapphire Care and Cleaning Guide
• GIA: Opal Care and Cleaning Guide
• GIA: Turquoise Care and Cleaning Guide
• GIA: Pearl Care and Cleaning Guide
• Canadian Conservation Institute: Silver, Care and Tarnish Removal (CCI Notes 9/7)
• SKKN: Zo schoon als zilver, onderhoud van zilver en andere metalen (pdf, via Museum Catharijneconvent)
• WaarborgHolland: keurtekenplaat Waarborgwet 2019 (pdf)
• Agentschap Telecom (nu RDI): leidraad woordgebruik bij de verkoop van edelmetalen (pdf, via FGZ)
• Radar (AVROTROS): Zo kun je je sieraden het best schoonmaken
• ZDFheute: Silber wieder zum Glänzen bringen